3. Umhverfismerki

Það er leitun að vöru eða framleiðanda sem ekki segist vera „umhverfisvænn“ á einn eða annan hátt. Margir auglýsa vörur sínar sem umhverfisvænar og glöggir kaupendur hafa vafalaust tekið eftir ýmsum merkjum á vörunni eða umbúðum, sem eiga að renna stoðum undir þær fullyrðingar. En því miður standa ekki allar vörur undir slíkum staðhæfingum og spurningin sem þá vaknar er hvernig unnt sé að greina sauðina frá höfrunum.

Opinber umhverfismerki eru veitt vöru og þjónustuaðilum sem standast strangar kröfur í umhverfismálum. Kröfurnar eru settar þannig fram að um 10-30% vörutegunda innan ákveðins vöruflokks standast þær, en framleiðendur annarra tegunda þurfa að bæta sig til að geta fengið merkið. Kaupandi á því að geta gengið að því vísu að með kaupum á vöru með viðurkenndu umhverfismerki velur hann þá vöru sem minnstu álagi veldur á umhverfið.

Sumar umhverfismerkingar eru þess eðlis að þær eru gagnlegar í viðkomandi landi, en hafa enga raunverulega merkingu utan þess. Þannig þýða sum merki að hægt sé að endurnýta viðkomandi vöru í framleiðslulandinu (t.d. Grüne Punkt í Þýskalandi), en það hefur enga þýðingu í öðrum löndum, sem ekki hafa sams konar endurvinnslukerfi. Þau umhverfismerki sem er fyrst og fremst ástæða til þess að staldra við eru annars vegar Norræna umhverfismerkið (Svanurinn) og hins vegar umhverfismerki Evrópusambandsins (Blómið). Hér á eftir verður fjallað um þessi merki, en einnig lítilsháttar minnst á þýska umhverfismerkið (Bláa engilinn) og bandaríska merkið EnergyStar.

 

Norræna umhverfismerkið (Svanurinn)

Svanurinn er fyrsta fjölþjóðlega umhverfismerkið í heiminum, en fyrstu norrænu umhverfismerkisleyfin voru gefin út árið 1991. Merkið er mynd af hvítum svani á grænum fleti og byggir á merki Norrænu ráðherranefndarinnar. Yfir merkinu stendur „Umhverfismerki“ en undir því eru allt að þrjár ritaðar línur þar sem fram kemur hvers vegna viðkomandi vara er síður skaðleg en sambærilegar vörur á markaðnum. Vörur sem bera merkið verða einnig að hafa sérstakt leyfisnúmer. Merkið verður að sjást greinilega á viðkomandi vöru og heimilt er að nota það í auglýsinga- og kynningarskyni.

Markmið norræna umhverfismerkisins er að veita neytendum leiðsögn við val á vörum og þjónustu, þannig að þeir geti valið það sem veldur minnstu álagi á umhverfið. Norræna umhverfismerkið er hlutlaus og sjálfstæð vörumerking og einungis vörur sem standast strangar umhverfiskröfur mega bera það.

Hvernig er það ákveðið hvaða vörur fá að bera norræna umhverfismerkið og hverjar ekki? Verkefninu er stjórnað af landsnefndum í hverju Norðurlandanna, en í þeim eiga sæti fulltrúar stjórnvalda, neytenda, áhugasamtaka, atvinnulífsins og rannsóknastofnana. Landsnefndirnar starfa síðan saman í norrænu umhverfismerkisnefndinni, en hlutverk hennar er m.a. að taka ákvarðanir um þá vöruflokka sem merkja má með norræna umhverfismerkinu og að samþykkja viðmiðanir fyrir hvern vöruflokk.

Með viðmiðunum er leitast við að skilgreina hámarksumhverfisáhrif fyrir viðkomandi vöruflokka. Umhverfiseiginleikar sambærilegra vöruflokka á markaðnum eru bornir saman og metnir. Þetta er gert m.a. með því að skoða og meta þætti eins og nýtingu náttúruauðlinda og orku og losun mengunarefna út í umhverfið, sem fylgir framleiðslu og notkun vörunnar. Miðað er við allan líftíma vörunnar, frá upphafi framleiðsluferlis til þess að hætt er að nota hana. Almenn gæði vörunnar eru líka metin og verða að standast ákveðnar kröfur. Röksemdin fyrir þessu er sú að það dugar skammt að viðkomandi vara standist umhverfiskröfur, ef hún nýtist ekki sem skyldi og þjónar illa þörfum kaupandans.

Umhverfismerkið er síðan veitt þeim vörum sem standast þær viðmiðanir sem settar eru fyrir viðkomandi vöruflokk. Framleiðendur vöru, innflytjendur eða umboðsmenn geta lagt inn umsóknir á þar til gerðu eyðublaði. Ef samþykkt er að vara megi bera norræna umhverfismerkið í einu landi, gildir heimildin einnig í hinum aðildarlöndunum. Heimilt er að framkvæma reglubundið eftirlit á vörum sem nota merkið og ef í ljós kemur þá að framleiðsla einhvers fyrirtækis stenst ekki lengur þær kröfur sem gerðar eru, má afturkalla leyfið.

Nú eru til viðmið fyrir 51 vöruflokk, frá einnota bleyjum og kaffisíum til uppþvottavéla og utanborðsmótora (lista yfir vöruflokkana er að finna í Viðauka). Fyrsta íslenska fyrirtækið sem fékk Norræna umhverfismerkið var Frigg hf. fyrir þvottaefnið Maraþon milt og prentsmiðjan Hjá GuðjónÓ hefur einnig fengið merkið fyrir prentverk. Fleiri íslenskir aðilar vinna að því að fá leyfi til að nota merkið og fjölmargar innfluttar vörur bera það. Alls hafa verið gefin út um 800 leyfi til að nota Norræna umhverfismerkið (ársbyrjun 2000).

Hér á landi sér Hollustuvernd ríkisins um mál er varða Norræna umhverfismerkið og veitingu þess.

 

Umhverfismerki ESB (Blómið)

Umhverfismerki Evrópusambandsins (eco-label) var sett á stofn 1993 og er að flestu leyti sambærilegt við Norræna umhverfismerkið hvað markmið og uppbyggingu varðar. Viðmiðanir eru til fyrir 16 vöruflokka og er miðað við að um þriðjungur vörutegunda innan hvers flokks standist þær kröfur sem gerðar eru. Yfir 200 vörutegundir bera nú umhverfismerki ESB.

 

Þýska umhverfismerkið (Blái engillinn)

Blái engillinn er veittur af þýska umhverfisráðuneytinu og var eitt fyrsta umhverfismerkið í heiminum þegar það var stofnað fyrir um 20 árum. Nú bera yfir 4000 vörutegundir þýska umhverfismerkið og viðmiðanir eru til fyrir yfir 60 vöruflokka. Kröfur til vöru sem bera þetta merki eru yfirleitt einfaldari en hjá norræna merkinu og merki ESB og eru ekki alltaf jafn strangar.

 

EnergyStar

EnergyStar er merki sem Umhverfisstofnun Bandaríkjanna (EPA) veitir ýmsum rafmagnstækjum, sem eru orkusparandi. Merkið er m.a. veitt tölvum og tölvubúnaði, ljósritunarvélum og fax-tækjum. Flestar einkatölvur og skjáir á markaðnum uppfylla nú kröfur EnergyStar, en til stendur að herða þær til að hvetja til frekari orkusparnaðar.

 

Varúðarmerkingar

Sumum vörum, ekki síst efnavörum ýmiskonar, fylgja staðlaðar alþjóðlegar varúðarmerkingar um að varan sé eitruð, eldfim, sprengifim, ætandi, heilsuspillandi eða umhverfisspillandi. Slík efni eru hættuleg heilsu manna og þá jafnframt skaðleg fyrir umhverfið. Sjálfsagt er að forðast varúðarmerktar vörur ef þess er á annað borð nokkur kostur, eða að kaupa vörutegund sem telst síður hættuleg (vörur með hauskúpumerki geta t.d. verið merktar „eitur“ eða „sterkt eitur“ og er þá fyrri kosturinn skárri).